We współczesnym świecie życie młodego człowieka może bardzo szybko się zmienić. Wojna, migracja, sytuacja rodzinna, przeprowadzka czy konieczność zmiany szkoły mogą sprawić, że trzeba opuścić znane otoczenie i rozpocząć życie od nowa – czasem w innym mieście, a czasem również w innym kraju. Nowy język, szkoła, ludzie, zasady i instytucje mogą stać się poważnym wyzwaniem.
Jak w takiej sytuacji pomóc młodemu człowiekowi? Gdzie kończą się możliwości wolontariusza i kiedy potrzebna jest profesjonalna pomoc? I czy sami wiedzielibyśmy, co zrobić, gdyby pewnego dnia znaleźliśmy się w podobnej sytuacji?
Odpowiedzi na te pytania młodzież z Litwy i Polski poszukiwała podczas projektu „Plan B – Droga bez zmian”, który odbył się w dniach 17–23 sierpnia 2026 r. w Nowym Łupkowie, w regionie Bieszczadów w Polsce. W projekcie wzięło udział 20 młodych osób – po 10 z Litwy i Polski – oraz 4 liderów grup.
Projekt został zrealizowany przez Fundację „Dunajec” – Pomoc Polakom na Kresach wspólnie z litewskim partnerem, Centrum Kultury w Rudominie filii w Rukojniach, w ramach projektu finansowanego przez Polsko-Litewski Fundusz Wymiany Młodzieży.
Głównym tematem projektu była dobrowolna pomoc młodzieży, która z różnych przyczyn doświadcza nagłej zmiany kraju, miejsca zamieszkania lub systemu edukacji. Uczestnicy projektu uczyli się odpowiedzialnego i empatycznego wspierania rówieśników doświadczających trudności adaptacyjnych, społecznych lub związanych z nauką.
„Plan B” miał jednak również inne, nie mniej ważne znaczenie. Podczas projektu młodzież zastanawiała się nie tylko nad tym, jak pomagać innym, ale także jak przygotować się na sytuację, w której pomoc może być potrzebna samemu sobie.
Idea projektu opierała się na przekonaniu, że młody człowiek, który dziś jest wolontariuszem i udziela pomocy, w przyszłości sam może zetknąć się z nagłą zmianą w swoim życiu.
Dlatego uczestnicy tworzyli własny „Plan B” – zestaw praktycznej wiedzy i umiejętności, który może okazać się przydatny w przypadku niespodziewanej zmiany kraju, szkoły lub środowiska społecznego.
Program projektu opierał się na edukacji pozaformalnej i uczeniu się poprzez doświadczenie. Młodzież z Litwy i Polski pracowała w mieszanych grupach, analizowała konkretne sytuacje, dyskutowała, uczestniczyła w zajęciach praktycznych i wspólnie poszukiwała możliwych rozwiązań.
Uczestnicy analizowali potrzeby młodych ludzi w nowym środowisku, rozmawiali o kontynuowaniu nauki po zmianie kraju zamieszkania, konfliktach, agresji, wykluczeniu oraz granicach odpowiedzialności wolontariusza.
Ważną częścią projektu było spotkanie ze specjalistą z obszaru pomocy społecznej. Młodzież mogła w praktyce omówić cały proces udzielania pomocy – od pierwszej rozmowy i rozpoznania problemu po znalezienie odpowiedniej instytucji lub specjalisty.
Uczestnicy opracowywali również „Mechanizm pomocy” – model działań wolontariusza obejmujący pierwszą rozmowę, rozpoznanie potrzeb, wybór ścieżki pomocy, ochronę danych i prywatności oraz dalszy kontakt z osobą potrzebującą pomocy.
Jedną z praktycznych metod zastosowanych podczas projektu była gra decyzyjna „Pierwsze 30 dni w nowym kraju”. Młodzież musiała wyobrazić sobie sytuację, w której człowiek trafia do zupełnie nowego środowiska i w krótkim czasie musi rozwiązać wiele codziennych problemów.
Szkoła, dokumenty, relacje z innymi ludźmi, stres i niepewność stały się praktycznymi sytuacjami, w których trzeba było podejmować decyzje i przewidywać ich konsekwencje.
Działanie to pomogło spojrzeć na migrację lub zmianę miejsca zamieszkania nie jako na abstrakcyjny problem społeczny, ale z perspektywy młodego człowieka, który sam musi rozpocząć życie w nowym miejscu.
Uczestnicy nie byli jedynie odbiorcami przygotowanego programu. Sami tworzyli rezultaty projektu, dzielili się zadaniami i brali odpowiedzialność za wspólną pracę.
W mieszanych polsko-litewskich grupach młodzież przygotowywała artykuły na blog projektu, tłumaczyła teksty, redagowała je i sprawdzała.
W projekcie założono, że na blogu będą publikowane materiały w języku polskim, litewskim i angielskim.
Taki sposób pracy pozwolił jednocześnie pogłębiać tematykę projektu oraz rozwijać umiejętności komunikacji, współpracy, odpowiedzialności i pracy międzykulturowej.
Bieszczady – kolejna przestrzeń do nauki.
Ważną częścią projektu były działania poza salą szkoleniową. Bieszczady stały się przestrzenią integracji, współpracy i nauki poprzez bezpośrednie doświadczenie.
Wraz z przewodnikiem uczestnicy wyruszyli na wędrówkę na Tarnicę. Podczas wyprawy potrzebne były nie tylko wysiłek fizyczny, ale również współpraca, odpowiedzialność, umiejętność dostosowania się do możliwości innych członków grupy oraz reagowania na zmieniające się warunki.
W praktyce odzwierciedlało to główną ideę „Planu B” – nie możemy przewidzieć każdej zmiany, ale możemy uczyć się, jak się do niej przygotować, podejmować odpowiedzialne decyzje i w razie potrzeby korzystać z pomocy innych.
Młodzież poznała również historię, kulturę i lokalne tradycje regionu Bieszczad. Uczestnicy odwiedzili skansen kolejowy, zabytkowy tunel kolejowy, tradycyjną górską zagrodę oraz miejsce związane z tradycjami produkcji węgla drzewnego.
Podczas tych działań zwrócono również uwagę na rolę lokalnych społeczności, działaczy społecznych i wolontariuszy w zachowaniu dziedzictwa regionu oraz tworzeniu inicjatyw, z których mogą korzystać inni ludzie.
W ten sposób wolontariat został przedstawiony szerzej – nie tylko jako bezpośrednia pomoc człowiekowi, ale również jako działalność na rzecz własnej społeczności, historii i kultury.
Nie mniej ważne od programu edukacyjnego były wzajemne relacje młodzieży z Litwy i Polski. Od pierwszych dni uczestnicy pracowali w mieszanych grupach.
Komunikacja odbywała się w języku polskim i angielskim, a młodzież w naturalny sposób pomagała sobie nawzajem w zrozumieniu i tłumaczeniu potrzebnych informacji.
Wspólne zajęcia, wędrówki, prezentacje kulturowe, muzyka, teatr, wieczór przy ognisku oraz spotkanie z lokalną młodzieżą pomogły stworzyć środowisko, w którym integracja przebiegała w sposób naturalny.
W projekcie uczestniczyły również osoby młode mające mniejsze szanse. W projekcie przewidziano udział młodzieży borykającej się z trudniejszymi warunkami życia, mieszkającej w mniejszych miejscowościach lub w środowisku, w którym możliwości uczestnictwa w projektach międzynarodowych są ograniczone.
W polskiej grupie przewidziano również udział młodzieży z placówki opiekuńczej i wychowawczej.
Ważne jest to, że dla tych uczestników nie tworzono oddzielnego programu – w pełni uczestniczyli oni we wspólnych działaniach i razem z innymi tworzyli rezultaty projektu.
Po siedmiu dniach wspólnej pracy „Plan B” stał się czymś więcej niż tylko nazwą projektu.
Młodzież lepiej zrozumiała, że odpowiedzialny wolontariat wymaga nie tylko chęci niesienia pomocy. Trzeba umieć słuchać, rozpoznać problem, znać granice własnych kompetencji i rozumieć, kiedy człowiek potrzebuje pomocy specjalisty lub instytucji.
Jednak najważniejsza myśl projektu była chyba inna:
Dziś mogę pomóc komuś innemu, a jutro to ja mogę potrzebować pomocy.
Żyjemy w czasach, w których nie wszystko można zaplanować. Czasami trzeba zmienić szkołę, miasto, otoczenie, a nawet kraj i rozpocząć życie od nowa.
Dlatego posiadanie „Planu B” nie oznacza wiedzy o tym, co wydarzy się jutro.
Oznacza wiedzę o tym, co zrobić, gdy jutro okaże się zupełnie inne, niż się spodziewaliśmy.
Wiedzieć, gdzie szukać pomocy, umieć pomóc drugiej osobie i rozumieć, że w trudnej sytuacji nie musimy pozostawać sami.
Projekt „Plan B – Droga bez zmian” został wspólnie zrealizowany przez Fundację „Dunajec” – Pomoc Polakom na Kresach oraz Centrum Kultury w Rudominie filii w Rukojniach w ramach programu Polsko-Litewskiego Funduszu Wymiany Młodzieży.
